4/6/2008 - Emperyalizm Kıskacında; Kürtler, Türkler, Ermeniler
Çetin GÜNEY*
ERMENİ ARAŞTIRMALARI
Ersal YAVİ. İzmir: Yazıcı Yayıncılık, 391 ss.
Osmanlı tarihi 18.yüzyılın ortalarından itibaren hızlanmış yoğunlaşmış bir tarihtir. Bu süreç Osmanlı'dan Cumhuriyet'e inkılap etme sürecine kadar devam etmiştir. Bu tarih aynı zamanda Osmanlı medeniyetinin millet sistemi içinde yaşayan halkların dış faktörün baskın olduğu çöküş ve parçalanma süreçlerinde yaşadıkları trajedinin de tarihidir. Bu trajediden mülhem, acıyla yoğrulmuş kollektif hafıza bugünlere kadar taşınmıştır. Bu arada kendi tarihlerini yazanlar mağduriyetlerini öne çıkararak kendilerinden olmayanları yok saydılar. Ersal Yavi' nin kitabı bir anlamda karşılaştırmalı tarih yazımının örneklerini sergileyerek, bizim dışımızda kalanların tarihine giriş yapmaya çalışıyor.
Kitabın kurgusu Ermeni sorununun Batı'yla başlayan iktisadi ilişkilerin uzun dönemli sonuçlarına dayalı olarak oluşturulmuş. İktisadi ilişkilerin doğallıkla ülke içi iktisadi aktörlere yansıyan yanları var. Düyun-ü Umumiye'nin mali sisteme el koymasıyla başlayan süreçte sermayenin gayrimüslim anasır lehine değişimi söz konusudur. Özellikle Ermeniler Mali sistemde 'Galata Bankerleri' aracılığıyla yeni dönemde güçlerini pekiştirmişlerdir. Gayrimüslimler ile bu dönemde Avrupa arasında iktisadi ilişkiler söz konusuydu. Bu iktisadi ilişkilerin iktisadi olmayan sonuçları da akabinde gündeme gelmeye başlıyor. Başka bir deyişle yabancı sermayedar yerli destekçi arayışına girdiğinde karşısında Ermeni ve Yahudi sermayedarı buluyor. Kitapta resmedildiği gibi bu arada yerli Müslüman ahali iktisadi değişimden olumsuz etkileniyor. Aşama aşama Batılılaşma projesi ve bu proje kapsamında Gayrimüslim anasırın hukuki pozisyonunun değişimi İngiltere ve Rusya'nın özellikle Ermeniler'in hamiliğine soyunmalarını kolaylaştırıyor. İngiltere ve Rusya kendi aralarındaki rekabeti en kısa yoldan sonuçlandırmak amacıyla Ermeniler'i ayaklandırarak Osmanlı İmparatorluğu'nu zayıflatmayı amaçlıyordu. Osmanlı millet sistemi içerisinde eşit millet statüsüne erişmiş olan Ermeniler'in bağımsızlık talepleri daha çok dış dinamiklerin oluşturduğu bir süreçtir. Bunun arka planında yılların birikimi olan misyonerlik faaliyeti vardır.
Ersal Yavi'nin kendi görüşlerini anlattığı zengin görsel malzemeyle desteklediği yaklaşık kırkyedi sayfalık metinden sonra, kendi ifadesiyle 'yazılı açık oturum denemesi' olarak tasarladığı farklı görüşlerin yer aldığı bir bölüm yer alıyor. Bu bölüm Ermeni sorunuyla ilgili yazarların daha önce yazdıkları kitapların bölümlerinden oluşmakla beraber konuyla ilgilenenlere derli toplu bilgi de sunuyor. Aynı zamanda açık oturum mantığına uygun olarak farklı görüşler bu bölümde bir araya getirilmeye çalışılmış. Yazar, Ermeni sorununun tarihçilere bırakılmasına dönük yaygın kanıyı sorgulayarak tarihin ideolojik olarak kurgulanma riskine dikkatleri çekiyor. Burada son derece ilginç bir yaklaşım Ermeni sorununu siyasal tarihe indirgeyen yaklaşımın yetersizliğine dikkat çekip disiplinlerarası / multidisciplinary (ekonomi ve kültür tarihçiliği, sosyoloji, psikoloji, antropoloji, sanat tarihi) yaklaşımın gerekliliğinin savunulması.
Kitabın sonuna eklenmiş olan 'Günümüz Ermenistan Cumhuriyeti' başlığının içeriği Ermenistan'la ilgili nirengi noktaları diyebileceğimiz iktisadi göstergeler, din - devlet ilişkileri, Ermenistan basını gibi konulara ayrılmış. Özel ekin son parçası Türkiye'deki Ermeni basını. Burada Agop Gazetesi özelinde Ermeni basınının gerek diaspora Ermenileri, gerekse Ermenistan Cumhuriyeti'ne göre daha sağduyulu bir yol benimsemiş olduğu belirtiliyor. Yazar Ermenistan Cumhuriyeti'nin 1915 tarihini kullanarak veya 'sömürerek' Batı'nın desteğini arama çabasını, buna ek olarak Fransa özelinde Batı'nın çanak tutması Türk Ermeni basını tarafından olumsuz olarak değerlendirilmesine de dikkatleri çekiyor.
----------------------
* ASAM Devlet-Din-Toplum Uzmanı - cgunoy@avsam.org
- ERMENİ ARAŞTIRMALARI, Sayı 2, Haziran-Temmuz-Ağustos 2001
|
